SŁOWA KLUCZE to inaczej zbiór najważniejszych słów użytych w tekście, które nadają mu sens. Stanowią one o esencji tekstu i w głównej mierze wpływają na zrozumienie czytanych tekstów. Analizując czytany tekst lub rozwiązując zadanie nasz mózg dokonuje selekcji informacji, dzieląc treść (dane) na ważne i nieważne, ogólne i szczegółowe informacje itd. Potocznie nazywany ten proces myśleniem. Na sposób myślenia duży wpływ ma posiadana wiedza. 

Nie wszyscy uczniowie potrafią „wyłapywać” podczas czytania tekstu treści istotne oraz je uogólniać. Nieraz przeszkadza temu sam zwrot – „słowa klucze”, gdyż uczniowie wyszukują ich zdaniem tylko najważniejsze, pojedyncze słowa, zapominając często o grupach słów czy całych zwrotach, mogących mieć również priorytetowe znaczenie dla zrozumienia tekstu. Tony Buzan (1999) podkreśla, że „słowo albo zwrot-klucz pamięci jest wyrazem zawierającym w sobie szeroki wachlarz wyobrażeń, które dzięki niemu mogą w każdej chwili zostać przywołane do naszej świadomości. Najlepiej, jeśli jest to rzeczownik albo czasownik, którym towarzyszą czasem przymiotnik lub przysłówek”. 

Z definicji słowo-klucz już narzuca pewne działania. Powinno być to słowo-przypominacz, które zawiera w sobie szeroki zakres konkretnych informacji. Powinien on zadziałać w procesie uczenia się również jak klucz, który otwiera przed sobą drzwi ukrytych za nimi pokładów informacji i wiedzy. Szurawski (2004) definiuje słowo-klucz jako „jednowyrazowy, obrazowy kondensat ważnej do zapamiętania myśli (praktycznie każdej rozbudowanej informacji), który wyzwala ją precyzyjnie i szczegółowo w quasisystemie hasło-odzew”.

Niezależnie od formy sporządzanych przez ucznia notatek, warto zachęcać uczniów do wyławiania głównej myśli z każdego czytanego przez nich akapitu. Należy zacząć od podkreślania w tekście słów, które wydają się być najistotniejszymi w danym fragmencie. Aby nie zagubić się w gąszczu tekstu i myśli, do zaznaczania słów powinno używać się różnych kolorów, a nie tylko jednego. W ten sposób można oddzielić między sobą główne myśli, zaznaczając pytania, frazy lub tylko pojedyncze słowa. Najważniejszą jednak ich rolą jest tak naprawdę, aby wszystkie w zwięzły sposób wyrażały treść wybranego fragmentu tekstu (Lorenz, 2005).

Dla wyćwiczenia umiejętności wyszukiwania słów (zwrotów)-kluczy warto ćwiczyć streszczanie tekstów (niekoniecznie pisemnie). Można, np. zacząć od streszczenia jednym zdaniem właśnie czytanego fragmentu artykułu w gazecie i zastanowienia się nad podtytułem, który można by takiemu fragmentowi nadać. Takie działania wykształcą nawyk szybkiego streszczania, co bardzo przydaje się zarówno przy robieniu notatek jak i skrótowym powtarzaniu materiału i uczeniu się przez zrozumienie. Dodatkowym atutem takiego działania będzie nabycie umiejętności oceniania wartości i znaczenia użytych słów.

 „Jednym z lepszych sposobów na zapamiętanie dużej ilości informacji jest tzw. uczenie hasłowe” – polegające właśnie na wypisywaniu na kartce lub zaznaczaniu w tekście kluczowych słów niosących za sobą ważne informacje. W ten sposób za pomocą tej techniki jeden temat może być zebrany w kilka słów, które uruchamiają łańcuch skojarzeń.

Podczas lekcji dobrze sprawdzą się metody współpracy grupowej, oparte na dyskusji, oraz metoda 3PSP1 : Przejrzyj, Pytaj, Przeczytaj, Streść i Powtórz (3PSP). Ta metoda zmusza do głębszego samodzielnego myślenia.

Wstępny przegląd odnosi się do zweryfikowania własnej wiedzy w zakresie informacji, które mamy poznać. Dzięki temu uczniowie mogą podawać pojedyncze słowa, które wiążą się z tematem. Ponieważ pojedyncze słowa nie tworzą całych wypowiedzi, nauczyciel może zachęcić dzieci do stawiania pytań, na które one będą chciały znaleźć odpowiedź. Tutaj należy zwrócić uwagę, aby uczniowie zastosowali metodę dopisywania słów do tych, które wypisali przy pierwszej fazie, a więc przeglądzie. Inaczej może zdarzyć się, że uczniowie będą przepisywać całe zdania. Uniemożliwi im to przejście do 4 fazy tej metody, a więc stworzenia streszczenia poznanych treści. 

Przy korzystaniu z tej metody może świetnie sprawdzić się rysowanie na lekcji map myśli złożonych tylko ze słów kluczowych. Pokaże ona uczniom, jak informacje mogą zostać w trakcie lekcji uzupełniane na każdej gałęzi o nowe dane. W trakcie stawiania pytań łatwiej będzie wskazać, jakie zagadnienia wymagają wyjaśnienia. Przy wyszukiwaniu odpowiedzi mapa myśli będzie się stopniowo zapełniać informacjami, które użyjemy przy tworzeniu streszczenia. Zrobiona i przerysowana mapa myśli ułatwi także uczniom korzystanie z aktywnej powtórki w oparciu o jeden schemat notatki złożonej tylko ze słów kluczowych. 

Stosowanie pojedynczych słów kluczowych jest bardzo ważne przy tworzeniu coraz popularniejszych prezentacji multimedialnych. Dobra prezentacja charakteryzuje się umiejętnym doborem słów i zwrotów oraz grafiki oddziałującej na skojarzenia. Niewskazane jest umieszczanie całych zdań, a niedopuszczalne ich czytanie podczas prowadzenia prezentacji. Postawienie ucznia w roli prezentera-nauczyciela to świetnie ćwiczenie uczące mówienia własnymi słowami w oparciu o słowa kluczowe, jak również trening wystąpień publicznych. Może to podnieść wiarę ucznia w to, że to, co sam przygotował do powiedzenia jest dobrze odbierane przez nauczyciela i kolegów z klasy. Dowiaduje się dodatkowo, ile czasu wymaga dobre przygotowanie się do zajęć oraz jak należy dobierać elementy tematu, aby go jasno przedstawić. 

Na początek jednak, aby przećwiczyć metodę pojedynczych słów kluczowych można zadać uczniom podkreślenie w wersie maksymalnie kilku słów (5-6 słów na wers), które ich zdaniem są najważniejsze. Następnie warto na forum klasy ustalić, które słowa były najczęściej zakreślane przez uczniów i dlaczego. 

Teoretycznie uczniowie nie powinni mieć problemów ze zlokalizowaniem słów-kluczy w tekście, gdyż jest to zgodne z podstawowym mechanizmem myślenia. Praktycznie wielu uczniów ma ten mechanizm zablokowany przez brak nawyku stosowania takiej techniki.

Poza słowami-kluczami warto również stosować obrazy-klucze lub piktogramy. Obraz o wiele łatwiej podlega zapamiętaniu niż słowo. Rysunki i szkice często przejawiają się w notatkach wielkich umysłów naszego świata, począwszy od starożytnych filozofów, przez Leonarda da Vinci, Isaac’a Newtona po Alberta Einsteina (patrz Buzan, 2003 A, s. 273-282).